Przekazałem 15 lat temu gospodarstwo rolne jednemu z trzech synów w zamian za rentę strukturalną. Syn obiecał, że spłaci swoich braci, ale tego nie zrobił. Teraz wysprzedaje ziemię i nie chce podzielić pieniędzmi. Mam poczucie, że skrzywdziłem pozostałe dzieci. Czy mogę jakoś zablokować działania syna i zmusić go do spłaty braci, ewentualnie odebrać mu to co zostało z gospodarstwa?
Co do zasady, syn jako właściciel ziemi ma prawo nią dysponować. Zgodnie z par. 4 pkt 4) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich, jednym z warunków nabycia prawa do renty strukturalnej, było przekazanie przez rolnika gospodarstwa rolnego o łącznej powierzchni użytków rolnych wynoszącej co najmniej 1 ha. Z kolei w myśl par. 6 ust. 1 tego rozporządzenia, warunek przekazania gospodarstwa rolnego uważa się za spełniony, jeżeli:
1) zostały przekazane wszystkie użytki rolne wchodzące w skład tego gospodarstwa, będące zarówno przedmiotem odrębnej własności rolnika i jego małżonka, jak również przedmiotem ich współwłasności;
2) przekazanie nastąpiło:
- a) przez przeniesienie własności gospodarstwa rolnego w całości na rzecz następcy albo
- b) na powiększenie jednego lub kilku gospodarstw rolnych przez odpłatne lub nieodpłatne przeniesienie własności użytków rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego lub
- c) na powiększenie jednego lub kilku gospodarstw rolnych przez przekazanie wchodzących w skład gospodarstwa rolnego użytków rolnych w dzierżawę, na podstawie zawartej na okres co najmniej 10 lat:
– pisemnej umowy zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków albo
– umowy w formie aktu notarialnego.
Jeżeli chodzi o formy przeniesienia własności, dopuszczalne były wszelkie umowy przewidziane w Kodeksie cywilnym, czyli sprzedaż, darowizna lub umowa o dożywocie. Gdyby to była umowa darowizny, mógłby Pan ewentualnie odwołać darowiznę, żeby zapobiec dalszemu wysprzedawaniu ziemi. Do tego muszą jednak zachodzić konkretne podstawy, to znaczy rażąca niewdzięczność okazana przez obdarowanego darczyńcy. Przy czym zgodnie z art. 899 par. 3 Kodeksu cywilnego, darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.
Gdyby to była umowa darowizny, po Pana śmierci pozostali synowie mogliby domagać się od brata zachowku, choć nie jest pewne, czy byłoby to skuteczne. W orzecznictwie sądowym przeważa bowiem stanowisko wykluczające możliwość uwzględnienia wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy lub w celu spełnienia warunków uzyskania prawa do renty strukturalnej, przy ustalaniu zachowku.
Niniejsza porada została opracowana w ramach zadania publicznego pn. „Punkt nieodpłatnej pomocy prawnej/nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego w Powiecie Łomżyńskim w 2026 r.”, które jest finansowane ze środków przyznanych przez Powiat Łomżyński otrzymanych z budżetu Państwa jako dotacja celowa.