We wrześniu ub. roku zmarł mój mąż, a dwa miesiące później jeden z naszych synów. Pozostała po nim dorosła córka, która od dawna nie utrzymywała z nami żadnych kontaktów, choć mieszka w tym samym mieście. Ani razu nie odwiedziła dziadka, gdy był już ciężko chory. Chciałabym pozbawić ją prawa do spadku po mężu. Mąż wraz ze mną był właścicielem domu jednorodzinnego oraz mieszkania własnościowego. Uważam, że wnuczka nie zasłużyła na to, aby dostać coś po dziadku, którym się nie interesowała. Mam jeszcze drugiego syna i dwóch wnuków i im zamierzam przekazać cały majątek. Co mogę zrobić, aby odsunąć wnuczkę od dziedziczenia?
Może Pani spróbować pozbawić wnuczkę prawa do spadku, ale tylko po sobie. Nie ma natomiast możliwości pozbawienia jej części spadku po dziadku, która należała się jej ojcu. Tak naprawdę wnuczka dziedziczy bowiem po swoim ojcu, który w dniu śmierci męża Pani żył, był więc uprawniony do spadku po nim. Jego udział w połowie majątku należącej do męża (druga połowa należy do Pani) wynosi 1/3. W chwili śmierci męża żyła bowiem trójka jego spadkobierców – Pani i dwaj synowie.
Aby uzyskać potwierdzenie swoich praw do tego udziału, wnuczka powinna złożyć wniosek do sądu o stwierdzenia nabycia spadku po Pani mężu, a następnie przeprowadzić takie samo postępowanie po swoim ojcu.
Zgodnie z art. 931 k.c., w przypadku dziedziczenia ustawowego, a więc nie na podstawie testamentu, w pierwszej kolejności powołane są do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, z tym że część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyje otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przepis ten stosuje się odpowiednio do dalszych zstępnych (wnuków, prawnuków).
Tak więc wnuczka po Pani śmierci będzie uprawniona do spadku w miejsce swego nieżyjącego ojca. I w tym przypadku może ją Pani odsunąć od dziedziczenia. Zgodnie bowiem z art. 1008 Kodeksu cywilnego, spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki), małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
3)uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Przyczyna wydziedziczenia musi wyraźnie wynikać z treści testamentu.
Jeśli pragnie Pani, aby majątek należący do Pani przypadł drugiemu z synów i jego dzieciom, powinna Pani sporządzić testament na ich rzecz oraz wydziedziczyć w nim wnuczkę z powodu uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych.
Do najbardziej typowych przykładów niedopełniania tych obowiązków należy zaliczyć brak osobistej troski czy zainteresowania chorym spadkodawcą oraz zerwanie kontaktów z nim. Zaniedbania obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy muszą istnieć w dacie wydziedziczenia i mieć charakter uporczywy. Ocenie winno podlegać postepowanie uprawnionego (długotrwałość, intensywność), jak i jego nastawienie psychiczne (zła wola).
Istnienie takiej sytuacji, że pomoc i świadczenia przynależne do obowiązków rodzinnych, nie były spełniane – nie wystarcza dla stwierdzenia, że zstępny uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Chodzi tu o taki stan, że pomimo istnienia takiej potrzeby i oczekiwania spadkodawcy, zstępny uporczywie odmawia realizacji tych obowiązków.
Tak więc powinna Pani spróbować nawiązać kontakt z wnuczką i przekazać jej, że oczekuje Pani od niej zainteresowania i pomocy. Jeśli jej nastawienie do Pani, mimo tego, nie ulegnie zmianie, będzie to stanowić mocną podstawę do wydziedziczenia.
Wydziedziczenie musi nastąpić za życia spadkobiercy. Po jego śmierci spadkobierca może być pozbawiony spadku tylko wtedy, jeśli zostanie uznany za niegodnego dziedziczenia.
W myśl art. 928 k.c. spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
4) uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
5) uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Uznania spadkobiercy za niegodnego może żądać każdy, kto ma w tym interes. Z żądaniem takim może wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem lat trzech od otwarcia spadku.
Niniejsza porada została opracowana w ramach zadania publicznego pn. „Punkt nieodpłatnej pomocy prawnej/nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego w Powiecie Łomżyńskim w 2026 r.”, które jest finansowane ze środków przyznanych przez Powiat Łomżyński otrzymanych z budżetu Państwa jako dotacja celowa.