Zachowek tylko dla najbliższej rodziny

W drugim kwartale br. wśród osób korzystających z nieodpłatnej pomocy prawnej i nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego pojawiały się pytania o instytucję zachowku. Były one związane m.in. z zamiarem przekazania majątku na inną osobę niż członkowie rodziny, czy to w testamencie, czy też na skutek rozporządzenia nim jeszcze za życia. Wiązał się z tym problem, jak zabezpieczyć spadkobiercę lub obdarowanego przed koniecznością wypłaty zachowku.

Przede wszystkim należy wyjaśnić, że każdy ma prawo dowolnie rozporządzić swoim majątkiem. W testamencie można ustanowić spadkobiercą dowolną, nawet zupełnie obcą osobę. Podobnie dopuszczalne w świetle prawa jest przekazanie wybranej przez nas osobie lub osobom dobytku za życia – na podstawie umowy darowizny lub dożywocia.

W takiej sytuacji zabezpieczeniu interesów członków najbliższej rodziny, którzy dziedziczyliby z mocy ustawy, służy instytucja zachowku przewidziana w art. 991 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, zachowek należy się zstępnym (czyli dzieciom, wnukom, prawnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy. Zachowek odpowiada połowie wartości udziału spadkowego, który należałby się spadkobiercy w razie dziedziczenia ustawowego. Jeżeli natomiast uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni, należy mu się zachowek w wysokości dwóch trzecich wartości tego udziału.

Uprawnieni do zachowku mogą się go domagać od osoby wskazanej w testamencie lub obdarowanej.  Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami.

Nie jest natomiast możliwe dochodzenie zachowku od osoby, która otrzymała majątek (nieruchomość) na podstawie umowy dożywocia.

Zgodnie z art.  1008 k.c., spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.